Friday, 18 November 2016

SIKPUI RUOI (Winter Festival)


                                              
                                                                

                                                                 Ramthienghlim Varte
                                        Sikpui ruoi (Winter Festival) hi Manmasi thlahai laia naupang tak Nelachal thla (Hmar)hai chauvin an hmang hlak THLASIK RUOI ti na a nih. A hung intan dan, a umzie, hmangna san, hmangdan le inser dan tulai thangtharhai thawdan leh an ang ta naw  em em a; hnam dangin an nei lo ei pi le puhaiin inza taka an lo inser le hmang hlak nunphung danglam bik rieu ei nei hi hrietchieng le venghim chu ei mawphurna a nih. Sikpui ruoi hih umzie bik rieu nei, phur thut le inhawk leia hmang mei mei chi khawm an naw a, thla a hungsika khuo/veng thenkhat an lo hmasuok that kum damin Bu le bal malsawmna petu Fapite  (Pi le puhai Pathien nu) suklungawina dinga ursun taka an hmang a ni  leiin hmang nuom Hmar khuo le veng ei um chang ei hun tawng le boruok zira hmang le inser a ni theina dingin a umzie le a bebawm tawite ei hung ziek tum a nih.
                                                                                SIKPUI RUOI UMZIE
Pi le puhai chun FAPITE NU (Bu le bal, fak le dawn Pathien Nu) suklungsen hi an inlau thei em em a, chu suklungawina dinga  an thaw hlak a ni a. Thlang ram lo nei mi, mi taima, bu le bal hnieng-in-hnar taka lo khawsa hlak an na, lo va an bu chinghai duot takin an thlo fai a, bu sik huna khawm buvui maksan inlau em emin fimkhur takin an sik a, an sik hmai/thel dam an hmu chun pawi an tizie insam pumin an lak hlak. An nauhai bu sika an thuoi chang khawm ‘Bawi hai ! Buvui kha kim takin la ro aw, in maksan vai chun ama khat chauvin  Hmaiphi buk hnuoia thlasie em emin a tap kar kar hlak an ti’ tiin ngaimaw em emin an hril hlak. Chuongang chun bu inchek mei mei an thaw ngai nawh. Duot tak le ngilnei tak pumin an enkai hlak a;  chuonga an thaw chun Fapite Nu a lungawi dingin an ring a ni. Naupang khawlai dunga Buthing dawma fa pei lova dehawn/pei annawleh invuongdar ching dam an hmu chun Upa haiin an kova fel taka hrilin ching nawk ta ngailo dingin an khap hlak. Chuongchu pi le puhai fak le dawna an khawsak dan tlangpui mawi le inza um a nih. Sik le sa zira ruotui that kum, bu le bal kum inzawna a tlung tha a, Fapang-ralinsan*an nei pha an lawm thei em em a, kumtawp bu hai an hlu lut vawng a, thlasik boruok inthiengtak le awllen lai, a kum nawka an lo hma an  tan hma si, sin delrik tuding  la um lova an zalen thei hun lai Mimtuk thla-Tuolbuol( December-January) sungngei hin an hmang hlak. Hnam pum huopa kum tina hmang hlak a ni naw a, khaw bing  *Fapang-ralinsan nei thei haiin Fapite Nu kuoma lawmthu hrilna ding le suklawmna dinga insukhlimna inthuruol taka hmang hlak a ni.

*Fapang-ralinsan ti chu Nikum a bu hlui muol ral khing tienga an fak senglo la um le tukuma bu thlung thar bu pang sipa muol danga um in eptuo tin a a ni.

                                                             HMANG DAN
Khawsung Lal le khawnbawl haiin bu le bal an hau dan zirin hmangdan ding le a hunsung ding an rel a, chanvo nei tudinghai leh. Chun, hi ruoi hi hmang a thieng le thiengnaw khawsung Thiempu(Priest)in aisan  a ta, chu zo chun Lal tuolhmai changtieng panga inki-ah zan khawvarin khuong khai an ta, vuokri a um le um naw khawvar chenin an ngai thlak a, vuok ri a um vai chun Sikpui ruoi hmang thienglo nin an hriet a, an pam thul hlak. Vuokri a um naw ruok chun a thieng a ni tiin an insingsa mup mup a, khawtlang mipui in tina hriltu ding nunghak-tlangval an ruot a, chunghai chu LAWMLAI SA an tih. Naupanga inthawk Pitar-Putar chenin an thangruol a; mi lien, mi chin, hausa, rethei inthlierhrangna  um der lovin phurna thlarau an chang a, lungawinaw le kawi an um ngai nawh.
                                            INREMNA RUOI
Chun hi ruoi hi INREMNA RUOI an ti bawk a, khawsung mimal annawleh pawl inhrietthiemnaw dam, intheida dam, inremnaw dam an um chun hi ruoithe hma ngeiin inzak der lovin inngaidamtuona an nei hlak. Chuleiin, inremna ruoi ti hi a phu hlie hlie a nih. Incheina tha nei zo lo dam an um chun a neinung deu le an chawngthei haiin an relpuon tha hai phawrsuokin an inhaw tir hlak. Hi hun sunghin buoina le inhalna siemlo dinga khap tlat a ni a, Sikpui lamzawl lai tak sawngka an dawna ah vaiza hruol in-uoi  le sei thatawk tak el an khai a, mi sukbuoi tum le dawnvet nei an lo um chun thuoituhaiin an kut le ke khuopde pek an ta hmun dangah hi hunser an hmang sung po an sie hre hlak. A hmaa ei hril ang khan kumhlui buhai chuh nunghak-tlangvalin an hrawt a, bufaihai chu in tina sem darin Zu in an siem a, an zu bilhai chu a thova a tlum pha dawnin an insukhlim a, sikpui ruoi ni a tlungpha mani in senga an zu bil tlum tak takhai chuh  hung phurin sikpui lamzawlah an siekhawm hlak a nih.
                                                             SIKPUI LUNG
             Sikpui ruoi hi Lal tuolzawla hmang hlak a na, zawl lien tawk lamna khawp a um naw chun hmundang zawl thatna an zawnga nunghak-tlangvalin lamzawl chu an siemtha a, lungphek an lakkhawm a, lamzawl a chun an rem khup hlak a nih. Chun, lungphek lien, sa thatawk tak khawtlang mipui inzawn zo tawk ramhnuoia mi an lak a, sikpui lamna ding zawllai taka an dawa chu ZAWLLUNG DAWH an tih. Hienga mipui hei buoi mup mup chu an hawiin naupang le thalaihai tading chun nunkhaw chenna a tlingphak reng a nih. Chu Zawllung daw bulah chawrsawng(sawngka) an daw a, chu HMINGTHIR an ti a, chu bana chun bawmrangte an khai a, a sunga zu peng bur le khailengte dam, umthei tuibur tui inhnik tak dam, dumhmuom kau phek le dumphuol dam hnachanghna hringa funin an sie hlak. Hi khuongpu, hla thuoitu le hlasaktu haiin phang lova an chen le dawn ding a nih.


                                                                 INCHEI DAN
            Sikpui lama thangding nunghak-thlangvalhai chun incheina thil le thuomhnaw an nei tha tha a inbelin an inchei hlak a.Tlangvalin an lu an kawm a, tawnlairang, sawnseng, vakul chang le archal chang hai tawnin an inchei a, puon an dierkei a, zakuo tuolkhawng puonphawk an hak a; nunghakhai ruok chun puonsil senfen chu tlangdung vel (awm chunga puonbi tina)in an thaw a, an zakuo hnuoia inthawk an ne ne chunga puon kha det takin tla thei mei mei lo dingin an bi hlak a, an kawnga ngaingawn kawngchun an chun a, an natil verkuokah Hawlrawl (ruo chang kar renbawnga bel khat vela lien Nabe tina) an be a, hawlrawl kuoa chun patsum sen le  parte chi hrang hrang an be sa hlak a, neinung deuhai chun Silver an siem ,a hawlrawl tle deu varin an be. An ringa pumhril thi dam, ruongthei thi dam, theibuong hrui dam an hli hlak bawk a, an ban ah chaupheng ban bun (Dar enga siem) dam, Bonsai (Saiha-a siem) an bun a, Harban ban bun Silver tluon kepui tieta siem sa deu lul an kiu chung an rekna lai taka chun an bun hlak bawk. A mawiin a vul chuk a, mit a tlaiin en an hawi em em.
                                                               SIKPUI LAM
          Sikpui Lam chi riet a um a, a hmasatak chu naupang lam Durte le Thlawran(Naupang lam) lam an ti a, a danghai po chu puitling lam hieng Lamtluong lam, Ketet lam, Arvanlai lam, Thlawran lam(puitling lam),Simsak lam le Tinna lamhai hih a nih. Sikpui lam hmasatak naupang lamin an tan a, lam dang danghai le ruoithe tum tiek ding  zanhni hai chuh nunghak-thlangvalhai chun khawvar zaka  lamin an insukhim hlak a, Chuh SIKPUI ZAWLSUOK LAM an tih. Chu lam an thaw zo zantieng chun mani in sengah inlawiin Sikpuiruoi chuh a tum tiek ta hlak a nih.
           Khawtlang hlimtaka lam mup mup hlak a hang tawp thup el chu, khawtlang a re thuop el a, zingkar nisa suok khawm a ngui ruoiin an hriet hlak. Khawtlang nunghak-tlangvalhai le mitin el chu khawtlang lunglengin a zem a, ngaizawng naw lem inrai tir palh ang elin pantlang tieng dakin an ngha tlun rawng rawng el hlak. Hi ruoi hi Hmarhai chauvin ei nei SIKPUI RUOI a na, ei hrietchieng le venghim tlat a tul. Mi haiin min chu pek rek hlauh an tih. Assam sawrkar Karbi Anglong District chun 5thth December  hi Sikpui ruoi (Winter festival) tiin restricted holiday-in an mi puong pek tah  a, hi hnam tadinga mellung pawimaw tak a ni leiin tu hin Hmar pumhuopa lawmna siem dingin ei insang mup mup a nih. State danga khawm thawve thei inla a tha awm ngei.
29th November 2009


                                                                                                  
                                   



HMAR LITERATURE TOBUL LE HMASAWN PEI DAN


             

                    

                                                Ramthienghlim Varte*

Pathienin Hmar hnam ni dinga a mi siem, tawng mawi em em el a mi pek hih Hmar ei nina suklangtu a ni leiin a hlu a, ei inzapui ding an naw a, inza taka chawisang, sukhmasawn le humhal tlat chuh ei mawphurna le ei liengkova innghat lieu lieu a nih. Ei Tawnga inthawkin ei hnam min an hriet ngei ding a nih.
Tuipuiral ram hla taka inthawk mingo missionarihai hmanga Krista chanchintha Lusei rama (Lushai Hills)a hung lut hnung hunsawt an vawi hman hman chanchintha vabuchawi chuh thawk-le-khat lovin Manipur tlangrama hnamchawm Hmarhai lai a hung invawr lut ta pei a. Pu Tlangval tia hriet lar Pu Watkin R.Roberts hmangin Tarik Ni 5, February 1910-in Hmar biel Senvawn khuo, Manipur-ah  hringna chan huomin a hung phurlut  tah a. Pu Tlangval chun zantieng tlungin  Pu Hrangthang inah an nghat a, a zing ( Pathienni) 6, February 1910 chun Senvawn-Kawnzar tuolzawlah Johan 3:16  Pathienin Khawvel a hmangai em ema chuongchun…. ti a tiem zovin “ Tuta inthawk chuh Pathien thu lo awi ta ro” tiin  a thuhril a suktawp a nih (In search of Indentity: Hmars of NE India, p-48-49). Chu zo thla thum hnungah Tirko pathum - Thangchhinpuia,Vanzika le Savawmahai chuh Senvawn khuoah rawngbawlna sin tana Inchukna Skul hawng dingin a hung tir a. An ni chun May 7, 1910-in Senvawn an tlung a, Skul an hawng tan nghal a nih. Skul subject po po Lusei tawng a ni a, hla khawm Lusei tawng vawng a sak a nih. Hi taka inthawk Hmar bielah lekha inchuk theina a um tan tah a. Chu zar chun thlarau damna chau ni lovin taksa khawsaknaa khawm hmasawnna ropui tak ei hung nei tan a. Chuonga ei khawsakna le khawtlangin hma a sawn ruol ruolin ei Hmar tawng khawm a um tawk tawk bik chuong naw a.
            Lusei Hills-a hung lut hmasa Welsh missionary-hai chun Lusei tawng ni lo tawng dang dang hmang mi tamtak an um ti an hriet a. Kum 1914 March thla khan Rev F. J. Sandey le a nuhmei chun Hmar tawnga Pathien lekhabu sut nuomna lungril an nei tlat el a. Pu Thanga le Thangkhuphai inthlawppuiin Lusei hawrawp hmangin Chanchintha Marka ziek chuh Hmar tawngin an inlet a. Baibul Society’n chu lekhabu chuh 1920 khan a sut pek ta nghe nghe a. Hi lekhabu hi Hmar tawnga inlet sut hmasatak a ni leiin Hmar Literature intanna ti thei a nih (History of Hmar Literature p-163). Hi hawrawp hmangin Hmar tawng khawm ei hung inchuk ta pei a nih.
            Hmar tawnga Marka ziek sut a ni ti Hmar nauha’n an hung hriet chun an ngaina em em a, a tiem thei taphawtin an inchawk a, lekha inchuk velohai chuh an tiem pek a, Pathien thu chuh mani tawng ngeiin an inhrilsawng thei tah a. Chuongchun, ei Hmar hla kungpuihai khawma Pathien thlarau malsawmna ropui tak tak an dawnghai thlarau tieng chawmna hla Hmar tawng ngeiin a bua siemkhawp hla 30 chuong zet an hung phuok a, a tam lem chuh Pu Thangngur hlaphuok a ni nghe nghe a. Hmar Kristien hla Bu tiin Rev H.K.Dohnun-in a sut man khawm a tum pek nghe nghe a. Hi hlabu hih Hmar Literature inthanglien peina dinga sirbi pawimaw tak chuh nih.
Rev. F.J.Sandey rawia Hmar tawnga an lo sut chanchintha Marka ziek chu 1932 chun an sut nawk a. Chun, 1923-a Hmar Kristien hla Bu Rev. H.K.Dohnunin a sut pek tah khawm chuh kum 1928 khan Bu 500 an sut nawk a. Hmar hla 100 a tling tep tah a, kum 1937 khan Bu 2000 an sut nawk a, hla 200 a tling a, Kum 1945 khan bu 4000 sut a ni nawk a hla dang dang inlet belsa  leh hla 308 a tling tah.
            Hmar tawnga hlaphuok khawm a hung tam deu deu a. A hmaa Independent Kohran hlabu le Hmar Kristien hlabu chauh ei nei hlak kha hlabu dang dang hieng - Lawrkhawm Hlabu, Lenruol Hlabu, Ramthar Hlabu, Tienlai le Tulai Hlabu tihai a hung pieng nawk ta pei a. Kum 1990 lai vel khan hla tuolto ringawt khawm 2000 bawr vel Hmar tawngin a lo um phak tah a nih.
Kum 1927-a Rev. Dohnunin Director of Public Instructor (DPI), Assam-a inthawk Lakhipur Mission Middle School–a exam phalna a hmu a, Hmar Primer BUBUL khawm a lo siem bawk a. Chun, H.L.Sela’n a buotsai lekhabu ‘Bu Hmasa’ le Dr Thanglungin a siem ‘Inchuk Bu ‘ chite te pahni chu keikawpin “BU HMASA” ti lekhabu chu 1945 khan an sut a. Buotsaitu Dr Thanglung le Pastor H.L.Sela tia inchuon a nih. A phut hlim chun hi lekhabu hih Naupang Sunday Skulah hmang a nih a. Chun Skulah inchuk a hung ni ta pei a. Bu Hmasa inchuk zo naupang chun Baibul le Hlabu an tiem thei nghal pei leiin an tangkaipui em em. Hi lekhabu hin tuta hmaa Lusei tawnga ziek Zirtirbu chu a hung lan a, mani tawng ngeiin Hmar nauha’n lekha an hung inchuk thei tah a nih.
HMAR LITERATURE SOCIETY A PIENG :
Bu hmasa thangsana Hmar nauha’n Baibul le Hlabu an tiem thei ringawt chu Dr Thanglung chun huntawkin a hriet naw a, inchukna tienga hmathlir sei tak neiin le hieng neka hma ei sawnna ding ngaituo’n ama inrawina hnuoiah puhai-Mahajon Hmaipawng, Compounder K.Luoia le Compounder Nguna inrawn tlangin September 25, 1945 khan Hmar Literature Society (HLS) an hung phun tah a nih (cf–History of Hmar Literature p-188 and Constitution of the Hmar Literature Society, First Edition published by the Hmar Association for the HLS – 1958). Hieng hun laia HLS indin hih India Hmar sak ram state dang dang a pienghma undivided Assam-a ei um lai a ni leiin hmun tina Hmarhai po po huopa an lo indin a nih. Thei ang anga pawisa thawkhawmin Society chuh an enkawl pei a, hi Society sirsana hmangin Dr Thanglung chun Skul subject ding hieng - Hriselna kawng (1949), Sierkawp Bu (1950), Geometry Bu (1950), Leihnuoi Ram Thu (1951), Thanglung’s English-Hmar Dictionary (1952) le Mrs Lalkim-in a siem Natna enkawl Dan (1950) sut a ni a. Hieng lekhabuhai hmangin Mission Skulah Hmar tawnga lekha inchukna sunzawm pei  a hung ni tah.
HMAR STUDENT’S ASSOCIATION (HSA) A PIENG :
Hmar nauhai chu High Skul kai an hung pung pei a, tawng sukhmasawn le humhal a tulzie an hung hriet zuol a, thiemna tienga intlansiekna chang an hung hriet ta pei leiin Imphal-a lekha inchukhai chun hnam pumhuopa Student Association indin tumin Ngurte, Manipur-ah kum 1939 khan an inkhawm a. October Ni 3, 1939-in Hmar Student’s Association (HSA) ti hi a hung pieng nawk tah a. Chun  Hmar tawnga inhrietpaw zung zung theina chanchinbu nei a tha tiin kum 1941 khan thla tina suok “HMASAWNNA” an hung insuo tan a. Hmuntin ram tina thil tlung le mipui hriet dinga thil tangkai tamtak hi chanchinbu hin a’n suo thei tah a. Hih Hmar tawnga chanchinbu suok hmasatak a nih.
            Hunsawtnawte hnung chun inchuklaihai tading bika chanchinbu nei ve an nuom leiin HSA chun kum 1952-a inthawk thla tina suok “ INCHUKLAI NUN”  a hung insuo nawk ta a. Hi hnung hin Kohran pawl dang dang a hung pieng suok a, thla tin suok Magazine Kohran tin deu thaw’n ei hung nei nawk ta pei a.
Kum 1956 khan Manipur-a Tribal tawng hrang hranghai humhalna le sukhmasawnna ding le inzawmin  sawrkarin lekha No G-TW/3/56 Dated 25 June 1956 an suo a. Chu lekha ngaituo ding chun Hmar Leader iemanizat Dr Thanglung-a In Lamka-ah October 1, 1956-in an inthungkhawm a, Hmar Literature Society memberhai bakah Puhai-J.Lungawi, Z.Nghinglo, R.K.Hmar, H.K.Khawlkung, H.F.Nghaka, Liensangvung, H.B.Duma, K Luoia le L.Tawna an lak belsa a. Central Advisory Board, Manipur sawrkarah Hmar tawng  inchukna le inzawma palai dingin Dr Thanglung le Pu H.L.Daka an ruot a. Manipur sawrkarin No. E-FP/25. Dated 10, September 1956 chun order insuo’n, Tribal Skula hmang ding text-bookhai chuh October 31, 1956 hma ngeia DI (TR) kuoma peklut ding ti a nih. Chun, Secretary (TWD), Govt. of Manipur kuomah lekhabu 30 an pek lut a, an rang thei anga pawm dingin an ngenna an siem nghal bawk a.
             R.Luikham DI (Tr) lekha No E.FP/25-4/153 Dated 31, July 1957 dungzuiin Hmar tawng Skul-a inchuk theina ding Tribal dialect pasarihai laia pakhat a ni thu chieng takin a hung tarlang a. Hmar tawnga sut lekhabu 40 vel ei nei tah leiin Manipur Tribalhai laia lekhabu mal hau tak ei nih.
            Hmar tawnga primary skul chen ei inchuk thei hnung chun ei mithiem thenkhatin lekhabu an hung siem tan a. Chun, Hmar chanchin ti lekhabu chu 1957 khan Pu Hranglien Songate’n a hung siem bawk a. Hi kum bawk hin HSA hnuchak iemani chen lo invawi tah keihar tumin Pu H.K.Khawlkung a thuoina hnuoiah Conference Rengkai, Manipur-ah an nei a, Hmar tawng lekhabu M.E. Skul chena ding buoipuia sut nghal dingin theitawpin hma an hung lak a. Mission Skulah hmang theiin a hung um nawk ta a, chubakah ‘INCHUKLAI NUN’ khawm sut thar a hung ni nawk ta pei a nih.
HMAR MODERN INDIAN LANGUAGE (MIL)-MANIPUR   :
Hmar tawng chun hma a hung sawn pei a, 1968 khan hieng - Hmar, Paite, Thangkhul, Thadou, le Mizo tawnghai Manipur sawrkarin Major Tribal dialect-in a hung puong a. M.E. Skul-a inchuk dingin a hung pawm ta pei a. Chu le inzawmin Hmar Literature Society chun theitawpin thang a hung lak nawk ta a. Sawrkarin lekhabu siem le suttuhai  ta dingin publication grants a hung pek ta bawk leh lekhabu Hmar tawnga ziek le sut Manipur sunga chauh khawm bu 200 bawr vel zet a lo tlingphak tah a.
            Amiruokchu, primary-a inthawk pawl VIII chen Hmar tawnga inchuk a la ni naw leiin hmasawn thei rak lovin ei um a. Kum 1990 hnunga Manipur sawrkarin pawl VIII chena inchuk ding Hmar tawng text-book a hung pawm pek ta leiin Board of Secondary Education, Manipur hnuoiah MIL chu nawr tan a hung ni nawk tah a. BSEM a inthawk Hmar tawnga siem Bibliography an rang thei anga submit ding a hung ti a. Chuongchun, ei hotuhai chun lekhabu an lak khawm vat vat a, June 25,1995 khan Hmar tawnga ziek lekhabu 420 Bibliography chuh Board Office-ah an submit a. Secretary, BSEM chun a enfel vawng a, Hmarha’n literature ei nei phuisui hle a nih ti an hriet hnungin Pawl X chen MIL nei theina text-book siem dingin thu a hung pek tah a. Chuongchun Hmar Literature Society chun Pawl IX le X-a hmang dingin text-bookhai chu a buotsai nawk a. Kum hni sungin a zofel vawng a, Pawl X chena Hmar MIL inchuk phalna chu kum 1998 khan pek ei hung ni tah.
Chawl lovin Hmar Literature Society chun hma a lak zawm pei leiin Pawl XI le XII inchuk ding Hmar MIL text-book ding khawm a hung inpei fel nawk ta pei a. Kum 2000-a hmang tan dingin Hmar tawng chu Council of Higher Secondary Education, Manipur-in MIL paper dingin an mi pawmpek nawk tah a. A hmaa Hmar tawnga ziek lekhabuhai Bibliography thangsana hmangin Manipur University, Canchipur, Imphal-a  thuneituhai kuomah ei hung nawr tan nawk ta pei a. Hmar tawng Degree level chena inchuk ding text-bookhai buotsaiin Manipur University, Imphal-a Department of Human Studies (Humanities)-a submit a ni a. July 9, 2002 khan Hmar tawnga Degree level chena inchuk dingin Manipur University chun a mi lo remti pek nawk tah a. Kum 2003 Academic Session-a inthawk Hmar MIL chu College a khawm inchuk tan a lo ni tah.
HMAR LITERATURE SOCIETY, ASSAM  :
Kum 1927-a Pu Dohnunin Director of Public Instruction (DPI), Assam-a inthawk Lakhipur Mission Middle Skul-a exam phalna a hmu a, Assam khawpui khawm Shillong a la ni lai khan Elementary Education Board (Lower Primary)-ah Hmar tawng Medium of Instruction  dingin phalna hmu a lo ni der tah a. Hi lei hin Cachar le N.C.Hilss District, Assam-a Hmar khuo tam takah Hmar Medium Skul ei hung nei tah a. Naupangin mani tawng an inchuk el chau ni lovin Hmar tawng recognition a nina zarin Pawl sawm khawm sir phaklo mi tam takin Teacher sin hmuphana’n an hung hmang tah a. Hienga Literature le Education tieng hma ei hung sawn peina leiin enkaitu le hmathuoitu ding HMAR LITERATURE SOCIETY, ASSAM chu January 24, 1978 khan indin a hung ni tah a. Text-book, translation le MIL thua theitawpin sawrkar an hung indawrpui a. Kum 1979 khan Middle Skul level-a Hmar tawng inchuk phalna ei hung hmu nawk a. M.E.Skul-a iemani zat Hmar Middle Vernacular Skul-a thlengin a hung um nawk ta pei a nih.
HMAR MODERN INDIAN LANGUAGE (MIL) – ASSAM   :
Hmar Literature Society, Assam le Hmar Students’ Association chun Assam rama Hmar MIL thua nawrtu ding bik Hmar MIL Monitoring Committee indinin Guwahati-a beipui an hung thlak a. Chu zar pei chun Board of Secondary Education, Assam (SEBA) chun ‘Hmar MIL chu 2006-in Class VIII le Class IX inchuk tan thei ding le kum 2007-ah Class X-ah inchuk ning a ta, 2008-ah HSLC Exam-ah Hmar MIL full paper-ah pe thei an tih’ tiin Assam sawrkar chun thusuok a hung siem tah a.
            Chuong anga fe peiin 2008 HSLC exam ei hang nei a, first division le Hmar MIL a letter marks hmu tamtak an hung um pha tah a. Anundoram Barooah Award dawnga Computer set hmuphana damin naupanghai chun an hung nei ta pei a nih. Higher Secondary School course 2008-09 Academic Session-a XI le XII inchuk phalna ei hung hmu nawk ta pei a. Assam Chief Minister-in Higher Secondary-a first division a passhai Laptop pek an tiem angin 2012-a inthawk Hmar MIL ei neina zarin naupang tam takin Computer le Laptophai dam an hung dawng pha ta pei a. Nu le Pa le hnam thuoituhai a sukphur zuol a. HSA, HLS le Inpui thuoituhai thahnemngaina zarin Assam University, Silchar  hnuoia Degree level chena dingin Hmar MIL chuh  kum 2010-2011 Academic Session-a inthawk inchuk le exam phalna  ei hung hmu nawk ta pei a. Hmar MIL hi ei naupanghai chau ni lovin Thadou-Kuki, Biete, Hrangkhawl, Vaiphei, Naga, Khasi, Bru, Chorai le dang dang Nepali le Vaihai chen khawma inchukin division tha tha hmuphana’n an hung nei ta pei a nih.
Central le State level-a inchukna insang hieng–Teacher, Scientist, Doctor, Engineer, le professional subject le displine dang dang inchuk nuomhai ta ding khawma lampui a hung inhawng pei a, ei lawm em em a nih. Teacher Eligibility Test (TET) examnaa Hmar tawng hi Language-I subject pakhata um a ni ta leiin kum 2011-12 TET examnaa hlawtling tamtak khah  Hmar Language Paper-I petuhai an hung ni nawk ta pei a. Assam Public Service Commission (APSC) hnuoia ACS, APS, AFS etc. ei officer lien kum tina Departmental Examnaa sukhlawtling rawptu chu Hmar Language Paper-I a lo thangvena zar a nih ei ti naw thei nawh. Inthuruol taka HLS, Assam hmalakna a fe tluong pei thei a ni chun ME/High/HS School le College-haia Teacher/Lecturer sin tamtak la hung inhawng pei dingin beiseina insangtak ei nei a nih.
HMAR LITERATURE SOCIETY, MEGHALAYA  :
            Meghalaya state-a Hmarhai hih hnam dang dang kara khawsa an ni leiin tawng inchukna Skula umve naw a, Saptawng Skul-a seilien deu dawng, inchuklaihai chau ni lovin nu le pa kum 40 hnuoi tienghai hi an ni tlangpui  leiin tawng le ziek thei pherphuor, hre nelnuol hmang mumal thei lo chen khawm an um. Ei Hmar hawrawp A AW B… hre lo le inchuk lo nana na chun tawng thiem le ziek thiem danding a um naw reng a. Hienga ei fe pei chun thangtharhai ngirhmun ding chuh ngaituo um tak a nih, tiin tawng hlutzie le humhal a tul zie ngaituo’n mi thahnemngai iemanizat fekhawmin Pu Ramthienghlim Varte inrawina hnuoia Tarik Ni 10, August 2014 khan Shillong-a HMAR LITERATURE SOCIETY, MEGHALAYA indin a ni a. Chairman sin chuh tuhin a chel mek a nih.
Tarik Ni 30, August 2014 khan Meghalaya-a Hnam pumhuopa organization hrang hranghai le Kohran thuoituhai inhmukhawmin HLS-M lo indin hi tha an ti zie le theitawpa thangtlanga hma la pei dingin hril tlangna an nei a. State danghai angin Hmar tawnga subject inchukna School a um naw leiin Hmar tawng A AW B inchuk bu BU HMASA Manipur-a mi incha’n   Hmarhai chengna khuo hieng- Sielkan, Khaddum, Lumshnong, Jowai, Shillonghai  copy an dit ang peiin pek an ni a, an ni remchang danin Pathienni Naupang Sunday School kohrana dam inchukna an nei.
Chun, Co-ordination Committee, Jt. Hmar Literature Society (Assam, Manipur & Mizoram)-a inthawk inhrietirna le fielna hmu angin November 18-19, 2014, Jt. Hmar Literature Society (Assam, Manipur, Mizoram, Meghalaya) General Body Meet, Rengkai, Churachandpur, Manipur-ah neina a khan Co-ordination Committee, Chairman chun lawmlutna neiin hi Jt. Hmar Literature Society Co-ordination Committee-ah HLS-M chuh a thangve tah a nih. Tuhin Meghalaya sawrkar hnuoiah Registration thaw dingin buoipui mek a ni a, zofel thei el dinga um an tah.
 HMAR LITERATURE SOCIETY, MIZORAM :
            Kum 2004 khan Upa Thansung inrawina hnuoia Hmar literature Society- Sakawrdai (HLS-S) tia indin a ni a, registration khawm tha taka nei a nih. Mizoram sawrkar le Hmar People’s Convention (HPC) inremna thuthlung angin Sinlung Hills Development Council (SHDC) area, Mizoram sunga Hmar tawng inchukna  primary level-a inthawk nei dinga le inzawma hiengang HLS-S indin nisienkhawm inremna thuthlung duthusam ang taka thil a um mumal thei naw zing leiin hma a sawn hlei thei naw a. Kum 2010 khan Hmar Literature Society, Mizoram ti indin a hung ni nawk a. Registration thaw dingin Mizoram sawrkarin a hmaa mihai le inbiek fel ngaiin a hriet a, chu ding chun hma lak mek a nih (Source- Pu JC Tlangthansiama, Aizawl ).
HMAR HISTORY ASSOCIATION :
            Hmar chanchin hi mi tam takin ei ziek a, ei sui a, ei pal inthuk deu deu, ngai dan a tam deu deu, pawm dan khawm an phir neng nung pei bawk. Chuonganga ei tobul hrechieng nuoma thahnemngai le lekhathiem ei hung pung pei leiin lawm a um em em a. Chuonghai chuh zawng le lak khawm pei a, ei pi le puhai kut hnung, thurachi, thurosie le hnam ro laksawng thei le hmu theia umhai a tul ang peia enkawl, sie tha le humhal tlat a,  ei hnam tobul le chanchin indik ni thei awm a inlang khawvel hrieta puonglang le ei mithiem thangthar pei dinghai khawma doctorate degree chen an hmu pha thei ding khawpa belbul thei khawp Hmar history buotsai a pawimaw em em a. Chuleiin, Pu R.H.Hminglien, New Delhi hmalakna’n ei mithiem iemanizathai le inkhawmin January 22,2016 khan NEREFS Committee Hall, Kharguli, Guwahati-ah Hmar History Assopciation indin a ni a. President dingin Prof. Lal Dena, Imphal  ruot a nih. Hmar chanchin hi bichieng tak tak ding chun Hmar hnam kaupeng Thiek tawng hi a pawimaw ngei dinga a’n lang leiin Hmar-Thiek tawng inchukna Bu siem rawt nghal a nih. HHA-in lekhabu a siem reng reng English le Hmar tawnga publish pei a tum a nih.
            Khawvela Hmar hnam, Hmar tawng hmang chie hi ei tam bek bek naw a; amiruokchu,  chanchintha zar ei zova,  thlarau damna chauh ni lovin taksa khawsaknaa ding khawma a bikin tawngah hnamin hma a sawnpui nasa em em a, ei lawm hle a. Manipur le Assam state-a Universty level  chena inchuk theina ei nei hi a ropui takzet a nih. Thil dangah ei inthuruol thei naw a ni khawmin tawng humhalna le an thanglien pei danding ngaituoa a chawkchawrawi le lampui daltu ni lovin a neka hrat lemin pheikhai inruol takin sukhmasawn tum ei tiu.
                                                               TAWNG A DAM  CHUN HNAM A DAM,
THANGRUOLIN, LUNGRUOLIN HMATIENG FE PEI EI TIU”

References :
1. Constitution of the Hmar Literature Society, First edition published by the Hmar Association for the HLS. 1958.
2. Lal Dena  : In search of Identity: The Hmars of NE India, published by M.P.Misra for Akanshas              Publishing House, New Delhi and Printed at Aryan Enterprises, Delhi. 2008.
3.  Ngurte, S.N., Rosiem Pudaite Dr.  History of Hmar Literature. Smart Tech Printer, Nehru    Marg, Rengkai, Churachandpur-795 128, Manipur.  2015.
4. SINLUNG (HSA 55th General Assembly Souvenir, Muolhoi, Haflong), 2016. Published by Lois Bet, Print & Publication Chanmari, Aizawl.
5. THURO (Quarterly Literary Journal of the Hmar Literature Society ) Vol.XIII Issue No.1( January-March), 2016. Published by Smart Tech Printer, Nehru Marg, Rengkai, Churachandpur795 128, Manipur. 

*Hmar Student’s   Association (HSA) General Hqrs.ah President term thum 1982-84, 1984-86, 1986-88 a chel a, kum 1985 khan ama inrawina hnuoiah  HYA indin a ni a; kum 2014 khan ama inrawina hnuoia bawk Hmar Literature Society, Meghalaya indin a nih. Tuhin Anthropological Survey of India, Ministry of Culture, Govt. of India. North East Regional Centre, Shillongah Sr. Anthropologist (P) & Head (CD) sinthawa um mek, ziekmi le   hnam tadinga mi thahnemngai tak a nih.